Begrippen — Profielmodule 1 Veehouderij

Landbouw (groene productie) kun je opdelen in plantenteelt en veehouderij.

Het houden van landbouwhuisdieren voor productie van bijvoorbeeld vlees, melk of eieren.

Landbouwhuisdieren hoor je bij agrarische productie van onder andere melk, vlees en eieren. In de tekst staat expliciet: niet alle productiedieren zijn gelijk aan landbouwhuisdieren.

Optimaal gebruik van grond, mest, kunstmest enzovoort om maximaal te produceren. Het houden van landbouwhuisdieren is in Nederland meestal intensief: grond is schaars en duur, waardoor veel ruwvoerproductie en mest/kunstmest worden ingezet.

Het houden van weinig dieren op een groot oppervlak, bijvoorbeeld een schaapskudde in een natuurgebied of Schotse Hooglanders in de duinen (deels voor "natuurvlees").

Vaak niet rendabel genoeg om van te leven; veel kleine bedrijven worden overgenomen door grotere, rendabelere veehouderijen.

Nieuwe activiteiten naast de kernproductie om inkomsten te halen, bijvoorbeeld pensionpaarden, camping, kinderopvang, zelf zuivel verwerken tot kaas en ijs, of een zorgboerderij.

Gangbare veehouderij: zoals dieren gemiddeld in Nederland worden gehouden; verschilt per diersoort en bedrijf. Los van biologisch zijn er ook verschillen binnen gangbare productie.

Biologische veehouderij moet voldoen aan strenge regels en wordt gecontroleerd. Onnodige ingrepen zoals preventief antibiotica zijn niet toegestaan, geen kunstmest, biologisch voer — dit maakt productie duurder.

Een keten van bedrijven die bij hetzelfde product horen, bijvoorbeeld melkveehouderij → melkfabriek → detailhandel, met ook klavermesterij en slachterij als schakels.

Bedrijven die het product verwerken (bijvoorbeeld melkfabriek, vleesverwerker, slachterij).

Bedrijven die de veehouderij van diensten en producten voorzien: krachtvoerfabrikant, kunstmest, veearts, stalbouwer, adviseurs, machines en apps voor management.

Onderdeel van een bedrijfskolom rond varkensvlees — net als bij melk en pluimvee kun je voor vleesvarkens een keten van productie en afzet schetsen.

Dieren houden om er geld mee te verdienen (melkveehouderij, vleesvarkenshouderij, manege, opleiding van bewakingshonden, enz.). Er wordt gezocht naar balans tussen inkomen en welzijn/goede zorg.

Het doel waarvoor een productiedier wordt gehouden (melk, vlees, eieren). Er wordt gefokt op dieren die bij dat doel passen — bijvoorbeeld veel melk bij melktype, blokvorm bij vleestype.

De buitenkant van het dier: de bouw van het lichaam. Het productiedoel is vaak aan het exterieur te zien.

De manier waarop een dier wordt gehouden: het soort hok of stal. Prijzen worden door de markt bepaald; daardoor is rendabele productie met aandacht voor welzijn, milieu en landschap een punt van spanning.

Het systeem waarin dieren worden gehouden — afgestemd op natuurlijk gedrag en productiedoel; verschilt per diersoort en groep.

Pasgeboren kalveren worden vaak individueel gehuisvest om ze goed te kunnen volgen.

Een grote stal met stro die regelmatig wordt bijgevuld; wordt gebruikt voor grotere kalveren en kan ook voor melk- of zoogkoeien.

Koeien die voor melkproductie worden gehouden; worden meestal in een ligboxenstal gehuisvest.

Koeien met kalveren (zooggroep); kunnen onder andere in potstal of op gecombineerde vloer worden gehouden.

Stal met aparte ligplaatsen (ligboxen) en een loopstrook; gangbare huisvesting voor melkkoeien.

Afgescheiden ruimtes waar koeien kunnen liggen.

Vloer waarover koeien lopen in de ligboxenstal; bij andere groepen ook gebruikelijk (kalveren, varkens).

Het hek waardoor koeien bij het voer vanaf de voergang kunnen eten.

Plek waar concentrate (brok) wordt aangeboden — onderdeel van veel ligboxenstallen.

Welzijnsvoorziening in de stal waar koeien zich tegenaan kunnen wrijven.

Stallen zijn vaak geïsoleerd om temperatuur te reguleren — varkens zijn gevoelig voor kou en temperatuurwisselingen.

Ventilatie met mechanische installaties om klimaat in de stal stabiel te houden.

Verblijf voor zeugen met pasgeboren biggen; zeug kan worden opgesloten om liggen op biggen te voorkomen; warmte voor biggen via lamp of vloerverwarming.

Kuiken voor vleesproductie — andere eisen aan huisvesting dan leghennen door kortere levensduur en ander productiedoel.

Kippen voor eiproductie; huisvesting verschilt sterk van vleeskuikenhouderij.

Technologie die dagelijkse werkzaamheden verlicht: automatisch voeren, water, robots (melkrobot, mestschuifrobot), ventilatiebesturing, enz.

Vanaf geslachtsrijping moeten mannelijke en vrouwelijke dieren vaak gescheiden worden om ongewenste dekking te voorkomen.

Het moment waarop een vrouwelijk dier (bijna) volgroeid is en je gepland wilt gaan fokken.

Kenmerken bij volwassen dieren zoals kleuren en bouw die een indicatie geven voor geslacht (aanvulling op primaire kenmerken).

Direct zichtbare geslachtsdelen (penis of vagina). Bij twijfel: grote afstand tussen anus en geslachtsopening wijst vaak op een mannelijk dier.

Mannetjes waarvan de testikels zijn verwijderd; hierdoor verdwijnen hormonen die bij voortplanting horen — geschikt voor andere functies dan fokker.

Van wilde voorouders tot tamme landbouwhuisdieren gegaan; bij rassen: herkenbaar als lid van het ras door fok en kenmerken.

Documentatie waarmee je kunt aantonen dat een dier bij een bepaald ras hoort.

Officiële beschrijving van hoe een ras eruit hoort te zien en welke eigenschappen tellen.

Kunstmatige inseminatie: een zeug of koe (enz.) bevruchten met gecontroleerd sperma van een geschikte vader, soms van over de hele wereld; rietjes worden bewaard in vloeibare stikstof.

Identificatie en registratie: elk landbouwhuisdier heeft een uniek nummer; bij rund, varken en schaap vaak in het oor.

Koppel Informatiesysteem Pluimvee: bij leghennen en vleeskuikens een nummer voor het koppel, niet per individueel dier.

Dieren die vooral plantaardig voedsel eten — de grootste groep; veel herkauwers eten gras.

Eters van dierlijk voedsel; in productiedieren zeldzamer dan planteneters. In de lesstof als voorbeeld de nerts (marterachtige, gehouden voor pels — in Nederland verdwenen door ruiming/regels).

Eten plantaardig en dierlijk; voorbeeld varken — ook opruimers van reststromen uit de menselijke voedselketen.

Plantenetende grazers met vier magen (pens, netmaag, boekmaag, lebmaag) die voedsel twee maal kauwen om ruw vezelrijk voer te verteren.

Marterachtige vleeseter gehouden voor pels; in de lesstof genoemd in relatie tot verbod en corona-uitbraak en ruiming.

Voeding met veel vezels en relatief weinig energie, weinig bewerkt — gras, hooi, kuilgras, groente en fruit; belangrijk voor darmwerking bij planteneters en alleseters.

Geconcentreerd voer met veel energie en weinig vezels (brok, muesli), fabrieksmatig en diersoortspecifiek.

Alles wat een dier per etmaal eet; samenstelling hangt af van soort en productiestadium.

Een periode van 24 uur — het rantsoen wordt per etmaal vastgesteld.

Het deel van het voer dat nodig is om gezond te blijven (vaak vooral ruwvoer bij planteneters).

Extra energie (vaak krachtvoer) om productie te ondersteunen, afgestemd op het product.

Vet- en vleesbedekking; indicator voor voedingstoestand en gezondheid — in de praktijk vaak met Body Condition Score (BCS) 1–5.

Wordt beoordeeld aan de hand van vijf vrijheden: vrij van honger/dorst, ongemak, pijn/ziekte, angst/stress, en vrij om natuurlijk gedrag te tonen.

De mate waarin een dier ziekte kan afweren; verlaagd bij jonge en oude dieren, na werpen, verwonding, stress of slechte voeding.

Hoeveelheid ziekteverwekkers om het dier heen; stijgt bij slecht stalklimaat, slechte ventilatie, viezigheid of hoge bezetting.

Werkzaamheden die elke dag moeten: voer, water, gezondheid controleren.

Klauwen bekappen, enten, scheren, ontwormen, stallen reinigen — op vaste momenten/herhaling.